Көне Басқамырдың біз білмейтін қандай сыры бар?

Ұлытау даласы – тек тарихи тұлғалар мен кесенелердің мекені емес. Бұл жерде бір кездері саудасы жүріп, қолөнері дамыған ортағасырлық қалалар да болған. Соның бірі – бүгінге дейін орны сақталған Басқамыр қалашығы.

Басқамыр Жезді өзенінің сол жағалауында, Талдысай өзенінің құяр тұсында орналасқан. Археологиялық зерттеулер оны ортағасырлық қала-орда үлгісіндегі ескерткіш ретінде сипаттайды. Қалашықтың аумағы төртбұрышты болып келген, сыртынан қорғаныс қабырғалары мен мұнаралармен бекітілген. Ортасында цитаделі болған.

Ең қызығы – Басқамыр жай ғана шағын қоныс болмаған. Қалаға кіретін қақпа Ұлытауға қарай бағытталған көне керуен жолымен байланысқан. Бұл оның сол кездегі қатынас пен сауда бағыттарының бойында орналасқанын аңғартады. Талдысай маңынан әр дәуірге жататын көптеген археологиялық нысандардың табылуы бұл аумақтың адамдар үшін ерте заманнан қолайлы мекен болғанын көрсетеді.

Қалашықтағы тұрғын үйлер қорған қабырғаларының ішкі жағына орналастырылған. Олардың арасынан ошақтар мен адамдар отыратын суфаларға ұқсас құрылымдар анықталған. Яғни бұл жерде адамдар тек уақытша аялдап қана қоймай, күнделікті тұрмысын жүргізген.

Басқамырдың тағы бір ерекшелігі – оның айналасындағы тарихи орындардың көптігі. Талдысай кешенінде тас дәуірінің тұрақтары, қола дәуірінің металлургтер қонысы мен қорымдары, ортағасырлық Басқамыр қалашығы, қарауыл мұнарасы және кейінгі кезеңдерге тиесілі ескерткіштер бір аумақта шоғырланған. Археологтар мұндай әр кезеңнің іздері қатар сақталған орындардың сирек кездесетінін атап өтеді.

Сондықтан Басқамырдың тарихы бір ғана көне қаланың тарихы емес. Ол – Ұлытау даласында әр дәуірде адамдар өмір сүріп, кәсіп етіп, сауда жасап, өз ізін қалдырғанын дәлелдейтін ерекше археологиялық мұра.

Бүгінде көне қаланың орны тарихи-мәдени нысан ретінде зерттеліп, Талдысай археологиялық кешенінің маңызды бөлігі саналады. Ал үнсіз жатқан қорған қабырғалары мен цитадель қалдықтары мың жыл бұрынғы Ұлытау өмірінен сыр шертеді.

Дереккөз: Archaeology.kz, Ұлытау ауданының ресми тарихи материалдары.