Едіге тауы: аңыз бен тарих тоғысқан мекен
Ұлытау даласында аты тарихпен біте қайнасқан таулар аз емес. Солардың бірі – Едіге тауы. Оның атауы Алтын Орда дәуірінің әйгілі тұлғаларының бірі Едіге бимен байланысты. Ал тау басында бүгінге дейін сақталған көне тас құрылыс бұл жердің жай ғана табиғи нысан емес екенін көрсетеді.
Едіге тауы Ұлытау ауылынан шамамен 35 шақырым жерде орналасқан. Оның шыңында Алтын Орда дәуіріне жататын тас құрылыс бар. Ұлытау ұлттық тарихи-мәдени және табиғи музей-қорығы бұл нысанды тарихи ескерткіштердің қатарына енгізген.
Ең қызығы – осы жерге қатысты ғасырлар бойы айтылып келе жатқан аңыз. Халық арасындағы нұсқалардың бірінде Алтын Орда әмірі, атақты қолбасшы Едіге би осы жерде жерленген делінеді. Тағы бір аңызда Едігенің маңына Алтын Орда ханы Тоқтамыс та жерленгені айтылады. Бірақ бұл деректерді нақты тарихи факт ретінде емес, халық жадында сақталған аңыз ретінде қабылдаған дұрыс.
Ал Едіге бидің өзі кім болған?
Едіге – XIV–XV ғасырлардағы Дешті Қыпшақ тарихында үлкен із қалдырған тұлға. Ол Алтын Ордадағы ықпалды әмірлердің бірі болып, саяси оқиғалардың ортасында жүрген. Оның есімі қазақ даласында тек тарихи деректерде ғана емес, көптеген аңыздар мен жырларда да сақталған.
Едіге тауының құндылығы тек белгілі тұлғаның есімімен байланысты болуында емес. Таудың шыңында археологиялық нысандардың бірнеше түрі тіркелген. Мемлекеттік тізімде мұнда Едіге зиратының тас қорғаны, тағы бір тас қорған және XV ғасырға жатқызылған тас қорған көрсетілген.
Бұл деректер Едіге тауының бір ғана кезеңнің емес, Ұлытау өңіріндегі бірнеше дәуірдің тарихи іздерін сақтап тұрғанын көрсетеді. Ал тау етегіндегі Айбас-Дарасы кешені де ежелгі мәдениеттің маңызды ескерткіштерінің бірі саналады. Бұл аумақта археологиялық және ғылыми-реставрациялық жұмыстар жүргізілген.
Бүгінде Едіге тауы Ұлытаудың тарихи ландшафтының маңызды бөлігі саналады. Мұнда табиғат пен тарих бір-бірімен астасып жатыр: алыстан қарағанда жай ғана тау болып көрінетін нысанның шыңында көне тас құрылыстар, қорғандар мен талай ғасырдың ізі жатыр.
Мүмкін, дәл осы ерекшелігі Едіге тауын өзгеше етеді. Бізге жеткен аңыздар Едіге бидің осы жерде жерленгенін нақты дәлелдемегенімен, таудың атауы мен археологиялық ескерткіштері Ұлытау даласының Алтын Орда дәуірімен байланысын еске салады.
Ал таудың басындағы үнсіз тас қорғандар әлі де зерттеуді қажет ететін талай құпияның бар екенін аңғартады.
Дереккөз: Ұлытау ұлттық тарихи-мәдени және табиғи музей-қорығы, Қазақстан Республикасының тарихи-мәдени мұра ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі.