Алтыншоқыдағы көне жазудың сыры неде?
Ұлытау даласында алты ғасырдан астам уақыт бұрын болған оқиғаның ізі әлі күнге дейін сақталған. Ол – Алтыншоқы тауынан табылған көне тас жазу. Бұл жазба Ұлытауға 1391 жылы Әмір Темірдің келгенін дәлелдейтін маңызды тарихи деректердің бірі.
1391 жылы Әмір Темір Алтын Орда ханы Тоқтамысқа қарсы жорыққа аттанған. Ұзақ жол жүріп келе жатқан қалың әскер Ұлытау өңіріне жеткенде, осы маңға тоқтаған. Сол кезде Әмір Темір өзінің бұл жерде болғанын тасқа жазып қалдыруды бұйырған. Кейін бұл жазу тарихта «Алтыншоқы жазуы» деген атпен белгілі болды.
Ал ең қызық оқиға бұдан кейін басталады. Ғасырлар бойы сақталған тасты 1935 жылы академик Қаныш Сәтбаев тауып, ғылыми ортаға таныстырған. Ол жергілікті тұрғындардан Алтыншоқы шыңында араб жазуы бар тас жатқанын естіп, сол жерге арнайы барған. Кейін жазудың 1391 жылға тиесілі екені анықталған.
Тастағы жазба Әмір Темірдің Тоқтамыс ханға қарсы жорыққа шыққанын және осы жерде өзінен белгі қалдырғанын баяндайды. Жазудың тілі де ерекше: зерттеушілер оның түркі тілінде, қазіргі қазақ тіліне жақын тілдік сипатта жазылғанын атап өтеді.
Бүгінде бұл тарихи тас Ұлытаудың өзінде тұрған жоқ. Ол Санкт-Петербургтегі Эрмитажда сақтаулы. Ал оның табылған жері – Алтыншоқы – Ұлытау өңірінің маңызды тарихи орындарының бірі болып қала береді.
Алтыншоқыдағы жазудың маңызы неде? Ең алдымен, ол Ұлытаудың ортағасырлық тарихтағы орнын көрсетеді. Бір қарағанда, Сарыарқаның төсіндегі қарапайым тау сияқты көрінгенімен, дәл осы жерде XIV ғасырдың соңындағы ірі тарихи оқиғалардың бірінің ізі қалған.
Тіпті бұл жазу арқылы біз сол заманның адамдарынан қалған қарапайым, бірақ өте маңызды хабарды көре аламыз: «Біз бұл жерде болдық».
Ғасырлар өтсе де, сол белгі жоғалмай, бүгінгі күнге жетті. Ал оны қайтадан тарих сахнасына шығарған Қаныш Сәтбаевтың еңбегі Алтыншоқы жазуын Қазақстан тарихындағы құнды мұралардың біріне айналдырды.
Сондықтан Ұлытауға келгенде Алтыншоқыға жай ғана тау деп қарауға болмайды. Оның тарихы – бір ғана тастың тарихы емес. Ол Ұлытау даласының әлемдік тарихтағы орнына куә болып тұрған ерекше белгі.
Дереккөз: Қазақстан тарихы порталы