Ұлытаудың көне кеншілері туралы не білеміз?
Бүгінде Ұлытау мен Жезқазғанды мыс өндірісімен байланыстырамыз. Бірақ бұл өңірде металл өндірудің тарихы мыңдаған жыл бұрын басталғанын көпшілік біле бермейді.
Археологтардың зерттеулеріне қарағанда, Ұлытау жерінде қола дәуірінде-ақ кен өндіріліп, металл балқытылған. Өңірден көне шахталар, карьерлер, металлургиялық пештердің қалдықтары мен дайын металл дайындамалары табылған.
Ең қызығы – ежелгі адамдар мысты жай қазып қана қоймаған. Олар кенді өндіріп, арнайы пештерде балқытып, металл өңдеген.
Мұның нақты дәлелдерінің бірі – Талдысай қонысы. Археологиялық қазба кезінде бұл жерден тұрғын үйлермен қатар өндірістік шеберханалар, мыс балқытатын пештер, еңбек құралдары және басқа да жәдігерлер табылған. Зерттеушілер Талдысайды Ұлытау–Жезқазған өңіріндегі ежелгі металлургия орталықтарының бірі деп бағалайды.
Ал Ұлытау ұлттық музей-қорығының дерегінде өңірдегі көне тұрғындардың шамамен үш мың жыл бұрын мыс, қалайы, күміс және алтын өндіріп, өңдегені туралы мәлімет келтіріледі.
Бұл жерде бір қызық сұрақ туындайды: ежелгі адамдарға сонша металл не үшін керек болды?
Металл тек өз тұрмысына қажетті құрал жасау үшін пайдаланылмаған. Археологиялық зерттеулер Талдысай тұрғындарының мысты айырбас үшін де өндіргенін, Орталық Азия, Оңтүстік және Батыс Сібір тайпаларымен байланыс жасағанын көрсетеді.
Яғни бүгінгі тілмен айтқанда, Ұлытауда мыңдаған жыл бұрын өндіріс пен сауданың өзіндік жүйесі болған.
Кен өндіру үшін адамдар жерді қазып, қажетті кенді ажыратып, оны пеште балқытқан. Ал металл өңдеу үшін арнайы шеберханалар пайдаланылған. Осы жұмыстардың іздері археологиялық қазбалар кезінде бүгінге дейін жетіп отыр.
Сондықтан Ұлытаудың өндірістік тарихы Қарсақпай немесе Жездідегі кейінгі кеніштерден ғана басталмайды. Оның тамыры қола дәуіріне дейін жетеді.
Бір қызығы, бүгін біз заманауи шахталар мен зауыттарды көріп жүрген жерде, мыңдаған жыл бұрын да адамдар кен қазып, пеш жағып, металл балқытқан.
Ұлытаудың даласы – тек тарихы терең өлке емес. Бұл – Қазақстандағы ежелгі металлургияның маңызды ошақтарының бірі.
Дереккөз: «Ұлытау» ұлттық тарихи-мәдени және табиғи музей-қорығы.