Әулиетау: Ұлытаудың биігіндегі жұмбақ мекен

Ұлытау десе көпшіліктің ойына ең алдымен қазақ тарихы, хандар мен көне кесенелер түседі. Бірақ осы өңірдің тарихын үнсіз сақтап тұрған табиғи нысандар да бар. Соның бірі – Ақмешіт әулие, яғни Әулиетау. Бұл тау Ұлытау өңірінің ең биік нүктесі саналады.

Ақмешіт шыңы теңіз деңгейінен шамамен 1131 метр биіктікте орналасқан. Ал «Әулиетау» атауының өзі халық ұғымында «қасиетті тау» деген мағынаны білдіреді. Ғасырлар бойы бұл жер ерекше орын ретінде қабылданып, оған зиярат етушілер келген.

Алайда Ақмешіттің құндылығы тек халық арасындағы наным-сеніммен шектелмейді. Таудың маңынан көне қорғандар, қоныстар мен тас құрылыстардың іздері табылған. Зерттеушілер бұл аумақта әр кезеңде адамдар өмір сүргенін анықтаған. 1946 жылы Ақмешіт өңірін академик Әлкей Марғұлан бастаған зерттеулер қамтыған.

Ақмешіттің ең қызық тұстарының бірі – тау басындағы тарихи құрылыс. Зерттеу материалдарында оның көлемі шамамен 42×42 метр болатын тік төртбұрышты нысан екені, іргетасының гранит тастардан қаланғаны айтылады. Оның айналасында көне тас қорғандар да кездеседі. Ғалымдар бұл орынның бастапқыда ғұрыптық мақсатта пайдаланылған болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Ал халық арасында Ақмешітке қатысты түрлі аңыздар сақталған. Солардың бірі бойынша, Әулиетау аспан мен жер түйісетін ерекше мекен саналған. Таудың төбесі қасиетті орын ретінде қабылданып, адамдар бұл жерге тәу еткен. «Жеті көмбе» туралы да жергілікті аңыздар бар. Мұндай әңгімелер таудың халық жадындағы рухани орнын айқындай түседі.

Ақмешітке қатысты Заратуштраға байланысты аңыз да кездеседі. Кейбір халықтық деректерде оның осы маңдағы үңгірде аялдағаны айтылады. Бірақ мұны тарихи факт ретінде емес, аңыз-әңгіме ретінде қабылдаған дұрыс. Ал археологиялық деректер Ақмешіт маңындағы адамзат іздерінің өте көне кезеңдерден басталатынын көрсетеді.

Бүгінде Ақмешіт әулие – тарихқа қызығатын зерттеушілер, туристер мен зиярат етушілер баратын орындардың бірі. Оның ерекшелігі – бір ғана таудың бойында табиғат, археология және халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан рухани түсініктері тоғысып жатыр.

Сондықтан Ақмешітке қарап, жай ғана биік тауды көру жеткіліксіз. Оның әр тасы Ұлытау даласының мыңдаған жылдық тарихын еске салады. Ал тау басындағы үнсіздік өткен дәуірлерден қалған талай сырдың әлі де зерттеле түсетінін аңғартады.

Дереккөз: Abai Instituty – «Киелі Қазақстан», Ұлытау өңірінің ресми тарихи материалдары. («Отандастар қоры»)