Ұлытаудың жерінен табылған көне ыдыстардың сыры неде?

Бүгінде қыш ыдысты күнделікті тұрмыста көп кездестіре бермейміз. Ал бірнеше ғасыр, тіпті мыңдаған жыл бұрын ол адамның тұрмысындағы ең қажетті бұйымдардың бірі болған. Ұлытау жерінен табылған көне қыш ыдыстар сол дәуірдегі адамдардың қалай өмір сүргенінен хабар береді.

Археологтар үшін сынған құмыраның немесе шағын қыш ыдыстың бір бөлігі де маңызды. Өйткені оның пішіні, жасалу тәсілі, өрнегі мен материалы арқылы белгілі бір кезеңдегі мәдениетті анықтауға болады. Кейде бір ғана ыдыстың сынығы ежелгі қоныстың тарихын зерттеуге көмектеседі.

Ұлытау өңірінен әр кезеңге жататын археологиялық ескерткіштер зерттелген. Солардың қатарында ортағасырлық Басқамыр, Аяққамыр сияқты қалашықтар мен қоныстар бар. Бұл орындардан қыш бұйымдар, тұрмыстық заттар және басқа да археологиялық жәдігерлер табылған. Мұндай олжалар Ұлытау даласында отырықшы мәдениет пен қолөнердің де болғанын көрсетеді.

Мысалы, Басқамыр қалашығын зерттеу кезінде археологтар қыш құмыралар мен басқа да тұрмыстық бұйымдардың сынықтарын анықтаған. Мұндай жәдігерлер қала тұрғындарының күнделікті тіршілігі туралы түсінік береді: адамдар тамақ әзірлеген, су мен азық-түлік сақтаған, тұрмыста арнайы ыдыстар пайдаланған.

Қыш ыдыстың жасалу жолы да қызық. Ежелгі шеберлер сазды илеп, қажетті пішінге келтіріп, кейін отқа күйдірген. Ыдыстың қабырғасындағы өрнектер мен пішіндер шебердің талғамын ғана емес, сол дәуірдегі дәстүрлерді де көрсетуі мүмкін.

Ең қызығы – археологтар кейде ыдыстың өзінен оның қалай қолданылғанын анықтай алады. Оның түбіндегі күйе іздері ыдыстың отқа қойылғанын, ал қабырғасындағы қалдықтар оның қандай мақсатта пайдаланылғанын зерттеуге мүмкіндік береді. Әрине, мұндай қорытынды арнайы зерттеу нәтижесінде ғана жасалады.

Ұлытаудың көне қыш бұйымдарының тағы бір құндылығы – олар бұл даланы тек көшпелі өмірмен байланыстыру жеткіліксіз екенін көрсетеді. Өңірде әр кезеңде қоныстар, қалашықтар, қолөнер орындары мен сауда жолдары болған. Ал қыш ыдыстар – сол тіршіліктің бізге жеткен қарапайым әрі құнды куәгерлерінің бірі.

Бүгін музей сөресінде тұрған кішкентай ғана қыш құмыраға қарап, оның бір кездері біреудің үйінде тұрғанын елестетуге болады. Одан мың жыл бұрынғы адам су ішті, тамақ пісірді немесе азығын сақтады. Уақыт өте адамдар жоғалды, қалалар орнында тек топырақ пен тас қалды. Бірақ сол ыдыстың бір бөлігі тарихты сақтап қалды.

Сондықтан археолог үшін көне ыдыс – жай ғана тұрмыстық зат емес. Ол белгілі бір дәуірдің тұрмысын, шеберлігін және мәдени байланыстарын тануға мүмкіндік беретін тарихи дерек.

Ұлытаудың тарихын кейде алып кесенелерден немесе көне қалалардың қабырғаларынан іздейміз. Ал оның өткенін кішкентай ғана қыш сынығынан да көруге болады. Өйткені тарихтың ең қызық тұстары кейде көзге түсе бермейтін қарапайым заттардың ішінде сақталады.

Дереккөз: «Ұлытау» ұлттық тарихи-мәдени және табиғи музей-қорығы, Archaeology.kz.